ذرت از کاشت تا برداشت
آبان ۳۰, ۱۳۹۴
۶ هزار تن ذرت از مزارع پارس آباد برداشت می‌شود
آبان ۳۰, ۱۳۹۴
نمایش همه

عصاره و شربت ذرت

مقدمه :

شیرین کننده ها ( sweeteners ) نقش مهمّی را در ترکیب رژیم غذایی ( diet ) انسان برعهده دارند . شکر یا ساکارز از کربوئیدرات هایی است که بطور طبیعی در میوه ها و سبزیجات ضمن واکنش فتوسنتز تولید می شود . چغندر قند و نیشکر از گیاهانی هستند که حاوی بیشترین مقادیر ساکارز می باشند بطوریکه حدوداً ۳۵ درصد کل قندهای جهان از چغندر قند استحصال می شود . در ایالات متحده آمریکا به کاشت چغندر قند در منطقه غرب میانه ( mid west ) نظیر “مینه سوتا” و “داکوتای شمالی” ، در منطقه جلگه های وسیع جنوب شامل “مونتانا” ، “ویومینگ” و “کلرودو” ؛ در منطقه دریاچه های بزرگ ( great lakes ) شامل “میشیگان” و “اوهایو” و در منطقه غرب دور ( far west ) چون : “کالیفرنیا” ، “اوریگون” ، “آیداهو” و “واشنگتن” اقدام می شود و میزان شکر حاصله از آنها به بیش از ۲۵ میلیون تن بالغ می گردد . نیشکر نیز در مناطق برخوردار از اقالیم گرم آمریکا شامل “لوئیزیانا” ، “فلوریدا” ، “تگزاس” و “هاوایی” بعمل می آید . میزان قند در محصولات نیشکر و چغندر قند بلافاصله پس از برداشت بتدریج با کاهش ( deteriorate ) مواجه می گردد . میزان عملکرد مواد خام در هر ایکر زراعت های نیشکر و چغندر قند تقریباً مشابه است امّا قند استحصالی نیشکر اندکی کمتر از چغندر قند می باشد . (۲و۳)

با وضع قوانین جدید توسط کنگره ( congress ) آمریکا در سال های ۱۹۹۰ میلادی که انعطاف پذیری بیشتری را در جهت انتخاب نوع گیاه برای کشت به کشاورزان اعطا نمود ، سبب شد تا کشاورزان زراعت ذرت را جایگزین زراعت های چغندر قند و گندم نمایند و بر تولید این محصول بیفزایند . ذرت از گیاهان تابستانه جهان می باشد که بعنوان یکی از منابع اصلی غذایی انسان مطرح است . این گیاه بومی آمریکا بوده و بتدریج به سراسر کره زمین گسترش یافته است . پیشرفت های انجام شده در زمینه های علف کش ها ، تکنولوژی بذر و آفت کش ها به افزایش تولید ذرت در مناطق کمربند ذرت (corn belt) آمریکا شامل ایالات “اوهایو” ، “ایندیانا” ، “ایلینویز” ، “آیووا” ، “مینه سوتا” ، “میسوری” ، “نیبراسکا” و “کانزاس” انجامیده است . بطوریکه ۴۰ درصد از کل ذرت تولیدی صادر می گردند ، ۲۰ درصد به تغذیه دام ها اختصاص می یابند و بقیه در صنایع مختلف مصرف می گردند. ذرت شیرین سرشار از کربوئیدرات ها ، ویتامین های A ، B و C ، مواد معدنی و پروتئین می باشد . (۲و۹)

ذرت شیرین را پس از برداشت در فصل تابستان می توان بنحو بسیار مطلوبی بصورت منجمد (freezing) و یا کنسروی (canning) برای مصرف در سرتاسر سال نگهداری نمود . برخی از مهمترین موارد استفاده ذرت ها بقرار زیر است :

۱) از جوشانده (brewed) دانه ها برای تهیه چای طبّی (medical tea)

۲) از ساقه ها و دانه ها برای تعلیف دام ها و ماکیان

۳) از چوب بلال های خُرد شده برای تهیه بستر بذور و گیاهان زینتی

۴) از ابریشم بلال ها برای تهیه موهای عروسک

۵) تهیه آرد ذرت (corn flour)

۶) محصولات غذایی حاوی ذرت (corn meal)

۷) روغن ذرت (corn oil)

۸) نشاسته ذرت (corn starch)

۹) شربت ذرت (corn syrup)

۱۰) Laundry starch

۱۱) محصولاتی چون Atole ، نان ذرت مکزیکی (Tortillas) و چیپس ذرت (corn chips) شالوده تولیدات حاصل از ذرت (corn یا maize) را در بازارهای آمریکا تشکیل می دهند ولیکن بطور کلی محصولات حاصل از ذرت در بیش از ۴۰۰۰ نوع مواد تولیدی بکار می روند .(۹و۶و۳۱)

موفقیت در فرآیند نمودن محصولات دانه ای متأثر از درک دقیق عوامل مؤثر بر کیفیت دانه ها خواهد بود . همچنین مقدار ذرت تولیدی که در صنایع جهت تولید شیرین کننده ها کاربرد می یابند، هر ساله تحت تأثیر بهای جهانی ذرت قرار دارند . از سال های ۱۹۹۰ میلادی به پیشرفت های خوبی در زمینه آسیاب تر (wet milling) محصولاتی چون ذرت و چغندر قند دست یافته اند و در نتیجه سبب شد تا نزدیک به دو میلیون بوشل (bushels پیمانه ای معادل ۳۶ لیتر) از کل ۱۰ میلیون بوشل ذرت تولیدی در سال ۱۹۹۹ میلادی در بخش صنایع برای تهیه گلوکز ، دکستروز ، نشاسته و “شربت پر فروکتوز” (HFCS) مصرف گردد . امروزه اصولاً مواد قندی که بعنوان شیرین کننده بجز ساکارز به مواد غذایی افزوده می شوند شامل HFCS ، عسل ، ملاس (molasses) و برخی دیگر از انواع شربت ها می باشند ولیکن “شربت پر فروکتوز ذرت” (HFCS) را می توان در بسیاری از موارد جایگزین شکر تصفیه شده نمود . شربت هایی (syrups) که از ذرت شیرین به دست می آیند ضمن ۳ دهه اخیر تأمین کنندۀ نیمی از کالری شیرین کننده های مصرفی در آمریکا بوده اند(۲و۳و۱۰) . سرانۀ مصرف (capita) شیرین کننده های انرژی زا (caloric sweetener) حاصل از نیشکر ، چغندر قند و ذرت ضمن سال های ۹۸-۱۹۸۰ میلادی در آمریکا از ۱۲۳ پوند به ۱۶۰ پوند در سال افزایش یافت درحالیکه سرانه مصرف شکر از ۹۰ پوند به ۶۰ پوند ولی سرانه مصرف HFCS از ۳۸ پوند به ۷۵ پوند در سال تغییر یافتند . اصولاً قابلیت هضمی (digestion) ، جذب (absorption) و متابولیسم (metabolism) فروکتوز با گلوکز تفاوت دارد لذا بسیاری از پژوهشگران معتقدند که مصرف HFCS برخلاف مصرف ساکارز مگر در مقادیر بسیار بیشتر به چاقی (obesity) منتهی نمی گردد . مقدار کالری که توسط نوشابه ها تولید می شود تا حدودی متأثر از درجه حرارت آنها در زمان مصرف است و این میزان برای یک نوشابه کولا (cola) از ۴۱-۳۹ کیلو کالری در ۱۰۰ گرم متفاوت است(۲و۳) .

امروزه موادی که بعنوان شیرین کننده به غذای دانش آموزان مدارس شبانه روزی Schuylkill Haven آمریکا افزوده می شوند ، بقرار زیر هستند :

۱) شکر قهوه ای (Brown sugar)

۲) شیرین کننده های حاصل از ذرت (corn sweetener)

۳) شربت ذرت (corn syrup)

۴) کنسانتره عصاره میوه ها (fruit juice concentrate)

۵) “شربت ذرت پُر فروکتوز” (HFCS)

۶) عسل (honey)

۷) شربت مالت (malt syrup) (8و۲۱)

شرکت تولید شکر آمریکا یعنی ACSC (American Crystal Sugar Company) برای تکمیل ظرفیت کارخانجات تولید شکر از چغندر قند به سرمایه گذاری در زمینه شربت ذرت در منطقه Moorhead ایالت “مینه سوتا” ضمن اواسط دهه ۱۹۹۰ میلادی اقدام کرد و بدینطریق بمیزان ۱۵ درصد بر تولید مواد شیرین کننده افزوده شد . ضمناً انعقاد توافق نامه تجارت آزاد آمریکای شمالی یا NAFTA (North American Free Trade Agreement) به گشایش بازارهای وسیعی برای مصرف نوشابه های غیر الکلی انجامید که از شربت ذرت بعنوان شیرین کننده استفاده می کردند و متعاقباً بر تقاضاهای موجود بواسطه افزایش درآمدهای سرانه مردم مکزیک و محدودیت های واردات شکر مبتنی بر سیستم سهمیه ای (quota system) افزوده شد . از جنبه کلی نیز انجمن پالایش ذرت یا CRA (Corn Refiners Association) آمریکا کلیه مسائل پژوهشی و تجاری تولیدات فرآوری شدۀ ذرت را تحت نظر دارد .(۲و۲۵و۳۱)

انواع شیرین کننده های مصنوعی (artificial sweeteners) :

معمولاً پنج نوع شیرین کنندۀ مصنوعی برای جایگزینی شکر در دسترس قرار دارند که آنها باعث :

۱) کاهش جذب کالری به بدن می شوند .

۲) باعث مدیریت بیماری دیابت یا قند خون می باشند .

۳) سبب کنترل وزن هستند .

۴) کرم خوردگی دندان ها (cavities) را کاهش می دهند .

مهمترین شیرین کننده های مصنوعی موجود عبارت از Aspartame ، Saccharin ، Acesulfame-k ، Neotame و Sucralose می باشند . تمامی پنج ماده شیرین کننده فوق دارای تأئیدیه سلامت از اداره غذا و دارو یعنی FDA (Food and Drug Administration) آمریکا می باشند زیرا FDA نوع ترکیب ، خصوصیات ، مقدار مصرف و بی خطر بودن اجزاء متشکله آنها را مورد ارزیابی قرار داده است . برخی مشخصات شیرین کننده های مصنوعی فوق بشرح زیر است :

۱) Aspartame :
شیرینی آن ۲۰۰ برابر شکر (قند معمولی) است . ارزش انرژی زایی آن ۴ کیلو کالری بر گرم و همانند شکر می باشد امّا بدلیل شیرینی زیاد ، بسیار کمتر از شکر مصرف می شود لذا کالری کمتری به بدن مصرف کننده می رسد . برخی اَشکال تجارتی آن Nutra sweet_R و Equal_R می باشند . Aspartame برای اوّلین دفعه در سال ۱۹۸۱ میلادی توسط FDA مورد تأئید قرار گرفت ولیکن در اواسط سال ۱۹۹۰ میلادی نگرانی هایی در ارتباط با سرطانزایی و ایجاد بیماری های سرطان خون (Leukemia) و سرطان لنفاوی (Lymphoma) در مورد آن عنوان می گردید امّا هیچکدام اثبات نشدند . ضمناً افراد مبتلا به بیماری Phenylketonuria نباید آنرا مصرف کنند زیرا حاوی Phenylalanine می باشد .

۲) Saccharin :
این ماده ۷۰۰-۲۰۰ برابر شیرین تر از شکر است و هیچگونه انرژی زایی ندارد . انواع تجارتی آن شامل Sweet`N Low_R ، Sweet Twin و Necta Sweet_R می باشند . ساخارین در سال ۱۸۷۹ میلادی کشف گردید و در سال ۱۹۷۷ میلادی مطالبی چون امکان ایجاد سرطان مثانه (bladder cancer) در مصرف مقادیر زیاد آن در موش ها عنوان گردید لذا کلیّه مواد غذایی حاوی ساخارین دارای برچسب هشدار دهنده ای مبنی بر احتمال تهدید سلامتی شدند امّا مطالعات بعدی نشان دادند که ساخارین باعث سرطانزایی در انسان نمی شود . در سال ۲۰۰۰ میلادی “برنامه سم شناسی ملّی” (National Toxicology Program) بر بی خطر بودن آن صحه گذاشت و سرانجام در سال ۲۰۰۱ میلادی لزوم چسباندن برچسب هشدار دهنده نیز لغو گردید .

۳) Acesulfame-K(Potassium) :
این شیرین کننده ۲۰۰ برابر شیرین تر از شکر است و بنام های تجارتی Sunett_R و Sweet one عرضه می شوند و هیچگونه قدرت انرژی زایی ندارند . FDA در سال ۱۹۸۸ میلادی آنرا تأئید کرد و استفاده از آنرا در کلیّه مواد غذایی بجز تولیدات حاصل از گوشت قرمز و گوشت ماکیان مجاز شمرد . تاکنون نتایج بیش از ۹۰ پژوهش انجام شده بر ایمن بودن این ماده برای مصارف انسانی تأکید داشته اند .

۴) Neotame :

این شیرین کنندۀ قوی حدود ۱۳۰۰۰-۷۰۰۰ برابر شیرین تر از شکر است ولی هیچگونه قدرت انرژی زایی ندارد . این ماده که در سال ۲۰۰۲ میلادی توسط FDA تأئید گردید ، از نظر شیمیایی مشابه Aspartame می باشد امّا هیچگونه احتمال خطرآفرینی برای انسان تاکنون از آن مشاهده نشده است و آزمایشات انجام شده بر یکصد انسان و حیوان مبیّن ایمن بودن آن در مقادیر مصرف متعارف می باشند .

۵) Sucralose :
از جمله شیرین کننده های مصنوعی که بطور وسیعی مصرف می گردد و عموماً آنرا بنام تجارتی Splenda_R می شناسند . این ماده ۶۰۰ برابر شیرین تر از شکر است و هیچگونه انرژی تولید نمی کند . FDA کاربرد آنرا در ۱۵ گروه از مواد غذایی در سال ۱۹۹۸ میلادی تصویب کرد ولیکن یکسال بعد به تأئید آن بعنوان شیرین کننده عمومی (general purpose) جهت کلیّه مواد غذایی اقدام نمود .(۲۸و۱۳)

گیاهشناسی ذرت شیرین :

ذرت شیرین (sweet corn) با نام علمی Zea may var. saccharata احتمالاً حاصل جهش یافتن (mutation) یک نوع ذرت قدیمی پروئی (Peruvian) بنام Chuspillo یا Chullpi می باشد . انواع ذرت های شیرین(sugary) اولیّه احتمالاً مقبول کشاورزان واقع نشدند زیرا با مشکلات فراوانی در انبار کردن آنها مواجه بوده اند . نخستین اطلاعات تاریخی در مورد ذرت شیرین مربوط به سال ۱۷۷۹ میلادی است که با معرفی واریته های Papoon و Susquehanna آغاز گردید . آن دو از نژاد (strain) ذرت های ۸ ردیفه (eight rowed) با چوب بلال قرمز رنگ بودند که توسط سرخپوستان مناطق شرقی آمریکا و کانادا (Iroquois) کشت می شده اند . بطور کلی مغز دانه ذرت دارای ۱۶ درصد رطوبت ، ۷۲ درصد نشاسته و ۱۰-۹ درصد پروتئین می باشد . دانه های ذرت همچنین شامل بخش های اندوسپرم (endosperm) ، جنین (embryo یا germ) ، پریکارپ (pericarp) و پوشش روی دانه (Tip cap) می باشند . اندوسپرم یعنی بافتی که اطراف جنین را احاطه می کند و غذای کافی برای رشد بذر را فراهم می سازد ، معمولاً برای تهیّه آرد ذرت بکار می رود . این بخش برخوردار از نشاسته نرم (soft) و پریکارپ یا پوسته بذر نازک است . نوعی ذرت بنام ذرت دندان اسبی (dent corn) که دارای اندوسپرم سخت در جداره های شیشه ای (glassy) و اندوسپرم نرم در بخش مغز دانه (cores) است ، ضمن خشک شدن دچار چروکیدگی در قسمت پهن و انتهایی (Tips) دانه ها می شود . غالب پروتئین دانه های ذرت بفرم Promalin می باشد که زئین (Zein) نامیده می شود . زئین در غیاب Glutelin که پروتئینی با میزان فراوان Lysin و Tryptophan است ، تولید می گردد ولیکن دو اسید آمینه (amino acids) فوق با وجود ضرورت برای رشد توسط بدن انسان قابل ساخته شدن نیستند و باید از طریق مصرف مواد غذایی تأمین گردند . جنین دانه های ذرت نیز حاوی “تری گلیسیرید هایی” (Triglycerides) است که در صنایع روغن کشی کاربرد دارند و دارای ۷۸ درصد مواد معدنی در خاکستر خود هستند .(۶و۳۱و۱۷)

در سال های آغازین ۱۹۰۰ میلادی بیش از ۶۳ رقم ذرت شیرین شناخته شدند و رقم Golden bantan که در سال ۱۹۰۲ میلادی معرفی گردید ، از محبوب ترین واریته های برخوردار از گرده افشانی آزاد (open pollinated) بوده است امّا بمرور اغلب واریته های ذرت شیرین دارای توانایی گرده افشانی آزاد با واریته های هیبرید اصلاح شده ای که رشد آسانتر ، عملکرد بیشتر ، مزه شیرین تر و توانایی انبار شدن طولانی تری داشتند ، جایگزین گردیدند . امروزه تعداد زیادی از واریته های هیبرید ذرت شیرین معرفی گردیده اند که بخوبی رشد می کنند و عملکرد مطلوبی دارند . واریته های ذرت شیرین را معمولاً از جهات رنگ بذور ، زمان رسیدن به بلوغ (maturity date) و میزان شیرینی طبیعی (nature sweetness) بشرح زیر دسته بندی می نمایند :

۱) از نظر دوره رشد (growing time)

— یعنی تعداد روزهای مورد نیاز پس از کاشت تا رسیدن به بلوغ شامل :

الف» ارقام زودرس ۷۵-۶۵ روزه

ب» ارقام متوسط رس ۸۵-۷۶ روزه

ج» ارقام دیررس ۹۵-۸۶ روزه

البته زمان بلوغ ممکن است از سالی به سال دیگر و از محلی به محل دیگر بویژه از جهت دریافت دمای اوّلیه (primarily temperature) تفاوت یابد . اصولاً ارقام زودرس دارای بلال های کوچکتری هستند و از عملکرد و بنیه بذر (vigorous) کمتری برخوردارند . ارقام متوسط رس نیز دارای تولید بیشتری نسبت به زودرس ها هستند . انواع متوسط رس و دیررس ذرت شیرین عموماً تولید بلال های کیفی تری می نمایند امّا انواع زودرس بواسطه تولید محصول نوبرانه (premium) از مقبولیّت و بازار پسندی بیشتری برخوردارند لذا برای دسترسی مداوم به محصول ذرت شیرین می توان مخلوطی از ارقام زودرس و متوسط رس را کشت نمود .

۲) از نظر رنگ دانه ها :

واریته های استاندارد ذرت شیرین از نظر رنگ دانه ها بقرار زیر می باشند :

الف) واریته های دارای دانه های زرد شامل : Gold cup ، Marit ، Jubilee ، Calumet ، Meracle ، Bodacious ، Incredible ، Sweetie ، Merit ، Sweet time ، Candy corn ، Capitan و Bonanza

ب) واریته های دارای دانه های سفید نظیر : Silver Queen ، Silver streak ، Sterling silver ، Seneca ، Snow ، Comet و White lightning

ج) واریته های دورنگ (Bi-color) که دانه های سفید و زرد با همدیگر بر روی یک بلال مشاهده می شوند از قبیل : Candy store ، Calico belle ، Sweet sal و Harmony (9و۵و۲۷)

واریته های زرد و سفید ذرت شیرین از نظر تولید انرژی مشابه همدیگر هستند ولیکن ارقام زرد حاوی کاروتنوئیدهای (Carotenoids) نوع Lutein ، Zeaxanthim و Beta carotene نیز می باشند . دانه های ذرت ارقام جدید Blue corn که در سال ۱۹۹۰ میلادی معرفی گردیده اند دارای مقادیر بیشتری از لیزین ، روی (Zinc) ، آهن (Iron) و مقادیر کمتری از پتاسیم و فسفر در مقایسه با ذرت های سفید و زرد می باشند . اسید آمینه لیزین در ارقام ذرت Blue corn بمقدار mg/g 3/2 ؛ در ارقام yellow بمیزان mg/g 4/1 و در ارقام white بمیزان mg/g 6/1 اندازه گیری شده است .(۱۳و۶)

۳) بر اساس شیرینی طبیعی دانه های ذرت شیرین نیز آنها را به چهار دسته اصلی بقرار :

الف» واریته های استاندارد (Standard)

ب» واریته های سوپر شیرین (Super sweet)

ج» واریته های فوق شیرین (Sugary enhanced)

د» واریته های شیرین افزا (Synergistic) تقسیم بندی می نمایند .

مقدار شیرینی دانه های ذرت شیرین علاوه بر خواص ژنتیکی به مدیریت زراعی و برداشت بستگی دارد . ذرت های معمولی (field corn) که در مرحله شیری از مزرعه برداشت می شوند ، دارای ۴ درصد ساکارز (sucrose) می باشند در صورتیکه انواع استاندارد ذرت شیرین در مرحله شیری حاوی بیش از ۶ درصد ساکارز هستند زیرا ژن Su-1 که سازنده نشاسته است ، در ذرت های معمولی بصورت ژن غالب (dominant) ولی در ذرت های شیرین بصورت مغلوب (recessive) حضور دارد . مقدار ساکارز در ذرت های شیرین استاندارد که برداشت شده اند و یا آنهایی که برای مدت طولانی تری بر روی ساقه ها باقی می مانند ، سریعاً به نشاسته تبدیل می گردند . دانه های ذرت شیرینی که توسط ذرت های معمولی و یا ذرت پوپکورن گرده افشانی شده اند ، سخت و نشاسته ای می گردند . ذرت های سوپر شیرین حاوی ژن چروکیدگی (shrunken) نوع Sh-2 می باشند که سبب تولید ۳-۲ برابری ساکارز نسبت به ذرت های استاندارد در دانه ها می شود . ساکارز در این نوع ذرت به مدت طولانی تری پس از برداشت در دانه ها حفظ می شود لذا آنها را برای حمل و نقل (shipping) مناسب می دانند .

ذرت های سوپر شیرین دارای برخی خصوصیات غیر مفید نظیر داشتن دانه های کوچک تر و چروکیده و شکننده (brittle) نسبت به انواع استاندارد هستند چنانکه مستعد ترک خوردن (crack) ضمن کاشت مکانیزه می باشند . آنها همچنین نیازمند خاک های گرمتری (بیش از ۵۵ درجه فارنهایت) برای کاشتن هستند و برای سبز شدن و استقرار گیاه باید در عمق کمتری قرار داده شوند . اگرچه آنها حاوی ساکارز بیشتری نسبت به انواع استاندارد هستند ولیکن دانه های تازه انواع سوپرشیرین دارای پریکارپ خشن تر ، بافت ترُد (crispy) و پلی ساکاریدها یا قندهای مرکب (complex sugars) محلول در آب کمتری می باشند درحالیکه واریته های استاندارد از بافت نرم (creamy) برخوردارند . واریته های سوپر شیرین را همچنین باید بصورت جدا از سایر واریته های ذرت شیرین کشت نمود زیرا ایجاد دگرگشنی (cross pollination) با ذرت شیرین استاندارد سبب تولید بذور نشاسته ای و خشن در هر دو نوع خواهد شد .

ذرت های فوق شیرین بویژه انواع بارز Heritage دارای ژن های قند ساز (sugar enhancer) نوع Se می باشند و چنانکه با ژن Su-1 ترکیب شود ، تولید واریته هایی با شیرینی بیشتری از واریته های استاندارد یعنی حد واسط واریته های استاندارد و سوپر شیرین با بافتی نرم مشابه واریته های استاندارد می نماید زیرا ژن Se سبب کاهش سرعت تبدیل ساکارز به نشاسته می شود . ایزوله سازی مزارع ذرت فوق شیرین از انواع ذرت استاندارد بخاطر گرده افشانی ضروری نیست . همچنین واریته های فوق شیرین جهت عرضه در بازار های کشاورزان و فروش کنار جاده ای بسیار مطلوبند . ذرت های شیرین ” هم افزا” به اندازه سایر انواع ذرت های شیرین شناخته شده نیستند . تعداد بذور هر چوب بلال ذرت “هم افزا” به اندازه ¼ بذور ذرت سوپر شیرین و ¾ ذرت استاندارد است ولیکن خصوصیات سبز کردن (emergence) آنها مشابه انواع استاندارد می باشند .(۵و۳۳)

محققان اصلاح نباتات در سال های اخیر به پیشرفت هایی در جهت معرفی واریته های جدید ذرت شیرین با سطوح بالاتر و دوره نگهداری طولانی تر قند دست یافته اند بطوریکه ارقام فوق شیرین از نظر کیفیّت و طعم متمایز تر شده اند . هر واریته ذرت شیرین را در راستای مکانیزم ژنتیکی بهبود میزان قند از سایر واریته ها بصورت ایزوله رشد می دهند تا از دگرگشنی (cross pollination) آنها جلوگیری شود و گیاه به حالت نشاسته ای (starch corn) برنگردد . در صورت وجود موانع (barriers) و ملاحظه مسیر باد به فاصله ۱۰۰-۵۰ فوت برای ایزوله سازی می توان اکتفا نمود .(۲۷و۹)

زراعت ذرت شیرین

الف) آماده سازی زمین :

ذرت شیرین در انواع مختلف خاکهایی که زهکشی مناسبی داشته باشند ، قادر به رشد می باشند ولیکن خاکهای عمیق لوم شنی با مواد آلی کافی ارجحیّت بیشتری دارند . خاکهای شنی برای کاشت هَراکش یا پیش هنگام (early) مناسب ترند زیرا سریعاً در بهار گرم می شوند امّا خاکهای لومی و لوم رسی برای واریته های دیر رس ایده آل هستند زیرا آنها نیازمند عناصر غذایی و آب بیشتری می باشند . مناسب ترین PH خاک برای رشد ذرت شیرین ۷-۶ است ولیکن تا PH 8 را بخوبی تحمل می نماید . قبل از کاشت بذور باید زمین را تا عمق ۱۰-۸ اینچ بخوبی شخم زد و بلافاصله به جمع آوری مواد زائد (debris) مثل قلوه سنگ ها (rocks) ، شاخه های درختان و بقایای خشبی گیاهان (twig & trash) و علفهای هرز اقدام نمود و سپس به خرد کردن کلوخه ها (clods) و تسطیح بستر بذور پرداخت . البته کلیّه مراحل آماده سازی خاک باید در شرایط گاورو بودن مزرعه انجام پذیرند . ذرت شیرین شرایط کشت در اراضی وسیع و برخوردار از تابش فراوان نور خورشید را بیشتر می پسندد و برای رسیدن به مرحله ۵-۳ برگی نیازمند ۳-۲ هفته زمان می باشد . برای بهبود حاصلخیزی خاکِ باغچه های خانگی (home garden) می توان مقداری کمپوست به ارتفاع ۳-۱ اینچ را بکمک روتاری (rototiller) و یا چنگک باغبانی (garden fork) با خاک مخلوط نمود .(۵و۹و۴)

ب)مقدار بذر مصرفی :

برای کاشت ذرت شیرین حتماً از بذور تازه استفاده گردد زیرا بذور ذرت شیرین دارای طول عمر نسبتاً کوتاه حدوداً دو سال در بهترین شرایط نگداری می باشند و بذور کهنه تولید محصول خوبی نخواهند کرد . از بذور واریته های هیبرید زراعت سال قبل نیز نباید استفاده نمود . بذوری که برای کاشت در نظر گرفته شوند ، در صورت نگهداری در شرایط مرطوب ممکن است دچار کپک زدگی (mould) ، جوانه زدن (sprout) ، تخمیر (ferment) و یا پوسیدگی (rot) شوند . مقدار بذر مصرفی ذرت شیرین حدود ۱۲-۱۰ پوند در ایکر (۱/۴ پوند به ازای هر ۱۰۰۰ فوت مربع) است که بستگی به اندازه و درجه رسیدگی (maturity rating) بذور دارد . کمترین مقدار بذور را در مورد ارقام super sweet بخاطر بذور کوچک و چروکیده اش (shriveled) در نظر می گیرند . همچنین در مواردی چون کاشت متراکم و یا کاشت ارقام زودرس از بذور بیشتری استفاده می کنند .(۵و۴و۳۱)

ج) واکاری :

از انجام واکاری (replant) بذور سبز نشده ، باید اجتناب ورزید زیرا بوته هایی که بعداً سبز شوند بدلیل سایه اندازی بوته های مجاور به تولید خوبی نخواهند رسید . واکاری را فقط در مواقعی می توان انجام داد که تعداد بذور سبز نشدۀ مجاور همدیگر زیاد باشند تا نور کافی به منطقه واکاری برسد.(۳۱)

د) عمق کاشت :

بطور کلی بذور ذرت شیرین را در عمق ۲-۱ اینچی خاک ها کشت می کنند . ارقام ذرت شیرین standard ، sugar enhanced و synergistic را باید در عمق ۱ اینچی خاک های رسی کشت نمود درحالیکه انواع super sweet را در نصف عمق لازم برای سایر ارقام در انواع خاک ها می کارند .(۵)

ه) روش کاشت :

در زراعت ردیفی می توان بذور ذرت شیرین را بر روی پشته های دو طرف جویچه ها (furrow = trench)کشت نمود . کاشتن ذرت شیرین در چندین ردیف کوتاه بسیار بهتر از کاشت آن در یک ردیف طولانی نظیر حاشیه اراضی و باغات است زیرا امکان گرده افشانی مناسب را برای تولید دانه های فربه (plump) و پُر عصاره فراهم می سازد . ذرت شیرین را باید بصورت بلوک های پهن حاوی حداقل ۴-۳ ردیف برای وقوع گرده افشانی مناسب کشت نمود ولیکن آنها را در باغچه های خانگی بصورت بلوک هایی با حداقل ۹ بوته می کارند . در صورت کاشت کپه ای (hill) باید ۶-۵ بذر را در هر کپه با فاصله ۳ فوت (۴۰ اینچ) از کپه بعدی کشت نمود ولی بعد از سبز شدن بذور فقط به حفظ ۳-۲ عدد از سالم ترین بوته ها در هر کپه مبادرت ورزید .(۴و۳۱)

و) فاصله کاشت :

ذرت شیرین را نمی توان در تراکم زیاد کشت نمود لذا برای کاشت در باغچه های کوچک خانگی مناسب نیستند زیرا کاشت متراکم ذرت شیرین منجر به تولید بوته های کوچک با بلال های کم دانه خواهد شد . فواصل کاشت (plant spacing) ذرت شیرین به ارقام و روش کاشت بستگی دارد ولی معمولاً فواصل بین ردیف ها را ۴۰-۳۰ اینچ انتخاب می کنند . فاصله بوته ها در روی ردیف ها برای ارقام زودرَس ۱۰-۸ اینچ ولی برای ارقام متوسط رَس و دیررَس ۱۲-۹ اینچ می باشند که با افزایش فواصل بین ردیف ها می توان از فواصل بوته ها در روی ردیف ها کاست و برعکس . برخی واریته های ذرت شیرین ممکن است در صورت کاشت مجزاتر به واکنش هایی چون افزایش پنجه ها (tillers) یا پاجوش ها (suckers) بپردازند . قطع پنجه های ذرت شیرین معمولاً به افزایش عملکرد منتهی نمی شود و حتی ممکن است به میزان تولید صدمه وارد نماید .(۵و۹و۴)

ز) زمان کاشت :

ذرت شیرین گیاهی گرمادوست (warm weather = warm season) است و نیازمند حداقل ۸ ساعت نور مستقیم و آفتاب درخشان (full sun) روزانه می باشد . ذرت شیرین خواهان شرایط بدون وقوع یخبندان (frost free) در طول رشد است و در صورت وقوع یخبندان خسارت زیادی خواهد دید بنابر این باید آنرا در هنگامی کشت نمود که امکان وقوع یخبندان سپری شده باشد . کاشتن این گیاه در مناطق پُر باد نیازمند احداث بادشکن (wind break) خواهد بود . دمای مناسب هوا برای کاشتن ذرت شیرین ۸۶-۷۵ درجه فارنهایت است . حداقل دما در عمق یک اینچی خاک سطحی برای جوانه زنی مناسب ذرت شیرین حدود ۵۵-۵۰ درجه فارنهایت می باشد ولیکن واریته های سوپر شیرین به دمای خاک بیش از ۶۵-۶۰ درجه فارنهایت نیازمندند . وجود حرارت های کم خاک در زمان کاشت سبب کاهش درصد جوانه زنی و تأخیر (retard) در رشد گیاه می گردد . این گیاه بیشترین درصد جوانه زنی بذور را در خاکهایی با دمای ۹۵-۷۵ درجه فارنهایت طی ۱۰-۷ روز پس از کاشت بروز می دهد . کاشت هَراکش ذرت شیرین را ۱۴-۱۰ روز پس از میانگین احتمال وقوع آخرین یخبندان بهاره انجام می دهند . کاشت هَراکش ذرت شیرین در خاکهای سبک (light soil) امکانپذیر است زیرا این خاکها سریعتر از خاکهای سنگین در اوایل بهار گرم می شوند ولیکن خاکهای رسی در شرایط کم آبی از ارجحیّت بیشتری برای کاشت ذرت شیرین برخوردارند .

کاشت هَراکش ذرت شیرین در خاکهای سبک را بهتر است در ردیف های شرقی-غربی انجام داد . برای کاشت هَراکش بهتر است از ارقام زودرَس استفاده شود زیرا آنها تمایل بیشتری به جوانه زنی در خاکهای خُنک تر دارند . کاشت هَراکش ذرت شیرین اغلب سبب بروز عدم یکنواختی رشد گیاه و همچنین کاهش کیفیت بلال ها بدلیل ناقص بودن گرده افشانی می شود لذا برای موفقیّت بیشتر می توان از واریته هایی جهت کاشت هَراکش استفاده نمود که به آهستگی جوانه می زنند و به دوره طولانی تری برای سبز کردن نیارمندند . در برخی نقاط برای کاشت هَراکش از باریکه های پلاستیک سیاهرنگ بمدّت ۲ هفته قبل از کاشت بر روی خاک بمنظور گرم شدن بستر استفاده می کنند سپس بذور را مستقیماً در سوراخ های پلاستیک می کارند که این روش همچنین باعث کنترل رشد علفهای هرز خواهد شد . واریته هایی که بصورت وَرکشت کاشته می شوند به سبب گرمی هوا از سرعت رشد بیشتری برخوردارند لذا دوره رشد کوتاهتری خواهند داشت . ارقام فوق شیرین غالباً بندرت در خاکهای سرد جوانه می زنند و بخوبی سبز نمی شوند لذا برای کاشت آنها بایدتا گرم شدن هوا صبر نمود .

در برخی نقاط آمریکا نظیر ایالت کانزاس آنرا از اواسط آوریل تا اوایل مه کشت می کنند که حدوداً یک هفته بعد از میانگین آخرین تاریخ احتمال وقوع سرمازدگی (frost date) می باشد و درصورت عدم فراهم بودن شرایط آب و هوایی تا زمانیکه دمای هوا به بالاتر از ۶۰ درجه فارنهایت برسد ، درنگ می کنند . در مناطق جنوبی مکزیک که از گرمای زیاد در اواخر تابستان برخوردارند بویژه اوقاتی که با وزش بادهای گرم توأم می گردد و با کاهش گرده افشانی مواجه هستند ، از واریته های متحمل به گرما استفاده می نمایند .(۵و۹و۳۱)

ح) گرده افشانی و دگرگشنی :

ذرت شیرین گیاهی است که به کمک باد گرده افشانی (wind pollinated) می شود . باد باعث انتقال گرده ها (pollen) از کاکل های بالای گیاه ذرت بر روی الیاف ابریشمی متصل به بلال های کوچکِ درحال رشد که در پایه برگهای طویل ذرت به ساقه ها متصلند ، می شود . کاشتن ذرت در ردیفهای چندگانه یا بلوک های (blocks) کوتاه باعث افزایش وقوع گرده افشانی خواهد شد زیرا گرده افشانی ضعیف باعث تولید بلال های حاوی دانه های اندک می گردد . کاشتن ذرت معمولی (field corn) و ذرت پوپکورن (pop corn) در مجاورت ذرت های شیرین سبب تغییر نامطلوب کیفی می شود .

برای جلوگیری از دگرگشنی های ناخواسته نظیر (ذرت معمولی × ذرت شیرین) ، (ذرت شیرین استاندارد × ذرت سوپر شیرین) و (ذرت های شیرین زرد × ذرت های شیرین سفید) باید به کاشت مجزای آنها با فواصل بیش از ۲۵۰ فوت اقدام کرد بنابراین درصورت کاشتن ارقام مختلف ذرت با فواصل کمتر لزوماً باید به کاشت آنها با تفاوت زمانی اقدام نمود تا دچار تقارن دوره گرده افشانی نشوند .

حداقل فاصله زمانی برای کاشتن ارقام مختلف ذرت شیرین جهت جلوگیری از دگرگشنی و در نتیجه کاهش کیفیت محصول در حدود ۱۴ روز است یعنی باید دوره کاشت قطعات بعدی زمین را تا رسیدن زراعت قبلی به ارتفاع ۲-۱ اینچی به تأخیر انداخت . با وجود خاصیّت دگرگشنی ذرت شیرین ، با کاشت واریته های زودرَس – متوسط رَس و دیررَس در جوار یکدیگر در صورت تفاوت زمانی بیش از ۱۴ روز در رسیدن به بلوغ ممکن است منجر به عدم گرده افشانی ناخواسته فی مابین گردد .(۹و۵و۳۱)

ط) تناوب زراعی :

کاشت ذرت شیرین پس از لوبیا و نخود در تناوب زراعی بویژه در صورت انجام تلقیح باکتریایی بذور لگوم ها به نتایج مطلوب تری می رسد .(۳۱)

ی) کود دهی :

ذرت شیرین نسبت به سطوح بالای کودها بخوبی واکنش نشان می دهد لذا بهتر است کودهای پایه (base application) مورد نیازش قبل از کاشت (pre-planting) و بهمراه شخم (tilling) فراهم گردند . درصورتی که از کودهای دامی (livestock manures) برای حاصلخیزی اراضی تحت کشت ذرت شیرین استفاده می شود باید آنها را در پائیز سال قبل به میزان ۲۰-۱۰ تن در ایکر (در مورد کودهای مرغی بمیزان کمتر) بکار برد . درصورت بهره گیری از کودهای سبز نظیر گندم زمستانه ، چاودار و یولاف باید آنها را در پائیز کشت نمود و سپس حداقل یک ماه قبل از کاشت ذرت شیرین در بهار توسط دیسک با خاک مخلوط کرد . اصلاح (amend) خاکها را می توان بکمک افزایش سالانه کودهای دامی یا کمپوست انجام داد .

تمامی کود فسفره مصرفی را باید پس از پخش کردن بطریقی چون دیسک زدن و یا بکمک روتاری قبل از کاشت بذور در عمق ۴-۳ اینچی خاک مدفون ساخت . مقدار متوسط فسفر مصرفی را معمولاً ۲-۱ پوند P2O5 به ازای هر هزار فوت مربع مزرعه محاسبه می کنند . کودهای فسفره را می توان پس از سبز کردن بذور نیز توسط دستگاه های بذرکار در عمق ۱ اینچی خاک و با فاصله ۳-۲ اینچی بذور کاشته شده ، بصورت نواری (band) قرار داد . ذرت شیرین نیازمند نیتروژن فراوان (ample) متناسب با رطوبت قابل دسترس برای دستیابی به حداکثر رشد و عملکرد می باشد . کودهای ازته را بهتر است بصورت تقسیطی (split) بکار برد بطوریکه نیمی از آنرا یعنی ۵۰-۴۰ پوند در ایکر و بعبارتی ۱ پوند به ازای هر ۱۰۰ فوت مربع بهمراه کودهای فسفره قبل از کاشت مصرف نمود و بقیّه کودهای ازته را بمیزان ۳۰-۲۵ پوند در ایکر و بعبارتی ۱-۵/۰ پوند در هزار فوت مربع بصورت نواری در عمق ۱ اینچی و با فاصله ۵-۴ اینچی گیاهان سبز شده در زمانی که بوته ها به ارتفاع ۱۰-۸ اینچ و برای تکرار در مرحله ۲۴-۱۸ اینچی رسیده باشند ، قرار داد .

کودهای نیتروژنه بویژه انواع حاوی آمونیوم (ammonia) را برای کاهش هوادیدگی لزوماً باید با خاک پوشانید و سپس بلافاصله آبیاری نمود . استفاده از کودهای ازته بعنوان کود سَرَک (side-dressing) از اهمیّت ویژه ای در زراعت ذرت شیرین برخوردار است و بخصوص در سالهای پُرباران (wet years) و یا خاکهای شنی که شرایط برای شسته شدن کودهای ازته فراهم است ، می توان بخشی از مقدار مورد نیاز این نوع کودها را بلافاصله قبل از مرحله کاکل دهی به خاک افزود . گاهاً برای سهولت کاربرد ۲-۱ پوند از کودهای مرکب ۱۰-۱۰-۱۰ یا ۱۲-۱۲-۱۲ را برای هر ۱۰۰ فوت مربع زمین توصیه می کنند ولیکن بطور کلّی برای توصیه مقدار دقیق کودهای شیمیایی نیازمند آزمایش خاک مزرعه قبل از آمایش زمین می باشند .(۵و۴و۹و۳۱)

ک) آبیاری :

ذرت شیرین به ۵/۱-۱ اینچ آب در هفته برای بروز راندمان مناسب نیازمند است لذا درصورتیکه مقدار بارندگی کافی نیست باید با انجام آبیاری کافی و بموقع به مرطوب کردن خاک تا عمق ۱۸-۱۲ اینچ اقدام نمود زیرا گواینکه ذرت شیرین بویژه در دوره جوانی (young) به تنش رطوبتی متحمل است امّا عدم تأمین آب کافی در دوره های ظهور بلال ها (silking) ، گرده افشانی (pollination) و رشد بلال ها (ear development) ممکن است بحرانی باشد و به کاهش کیفیّت بلال ها بینجامد . بنابراین آبیاری با فواصل ۷-۵ روز تا نزدیک به زمان برداشت می تواند از تنش رطوبتی و بروز پژمردگی منجر به کاهش عملکرد در این گیاه جلوگیری بعمل آورد .(۹و۴و۵)

ل) علفهای هرز :

علفهای هرز بویژه در اوایل رشد ذرت شیرین با آن به رقابت می پردازند لذا بهتر است با آنها تا زمان رسیدن گیاه به ارتفاع ۲۵-۱۸ اینچ با ابزارهای شخم سطحی نظیر کج بیل (hoe) برای سطوح کوچک و با کولتیواتور در اراضی وسیع مبارزه نمود . عملیات مکانیکی کنترل علفهای هرز باید در خاک سطحی انجام گیرد تا صدمه ای به ریشه های ذرت وارد نشود . برای کنترل شیمیایی علفهای هرز بکمک علف کش ها باید به توصیه های فروشندگان (dealer) مجرب نهاده های کشاورزی در منطقه توجّه گردد . با افزایش رشد گیاه و ایجاد سایه اندازی (diminish) بر سطح خاک اطراف گیاه نیازی به کنترل علفهای هرز نخواهد بود .(۹و۵)

م) آفات :

کرم بلال ذرت (corn ear worm) مهمترین و مخرب ترین آفت ذرت شیرین است که بیشترین صدمات را در مناطق گرم باعث می شود امّا عموماً ذرت هایی که زودتر کشت شوند نسبت به کاشت های کُرپه (late) با خسارت کمتری مواجه می گردند . این آفت از طریق تخم گذاری شب پره هایش (moths) بر روی الیاف ابریشمی بلال های در حال رشد گسترش می یابد . با تفریخ (hatch) تخم ها ، لاروهای (larvae) خارج شده به بخش فوقانی بلال ها داخل می شوند و از دانه های در حال رشد بلال ها تغذیه می کنند .

از آفت کش ها (insecticides) و روغن های معدنی (mineral oil) تأئید شده و مناسب برای کاهش خسارت این آفت می توان استفاده نمود امّا تأثیر گذاری آنها بدلیل حضور لاروها در زیر پوسته های بلال (husks) کافی نیست لذا تکرار سمپاشی با فاصله دو هفته یکبار تا قبل از خشک شدن الیاف ابریشمی بلال ها ضرورت دارد . حشرات خاکزی (soil insects) نظیر طوقه بُرها (cut worms) و کرم های مفتولی (wire worms) ؛ همچنین آفات برگی (foliar insects) نظیر شته ها (aphids) ، لارو شب پره ها (army worms) و کک ها (flea beetles) ؛ و ساقه خوارهایی (stem borers) نظیر ساقه خوار ذرت (corn borers) از سایر آفات مهّم ذرت شیرین بشمار می آیند .(۹و۵)

ن) بیماریها :

برخی از بیماریهای گیاهی سبب مشکلاتی در تولید ذرت شیرین می شوند امّا بسیاری از واریته های اصلاح شدۀ جدید نسبت به بیماریهای چون “موزائیک کوتولگی ویروسی ذرت” (maize dwarf mosaic virus) که عامل ویروسی آن سبب بازماندگی (stunting) شدید رشد گیاه می شود ، بیماری “پژمردگی باکتریایی استوارت ذرت” (stewart`s bacterial wilt) که عامل باکتریایی آن سبب بازدارندگی رشد و بی رنگی گیاه می گردد و بیماری سیاهک (smut) ذرت که باعث تشکیل گال های (galls) بزرگ خاکستری بر روی خوشه ها و کاکل های ذرت می شود ، مقاوم هستند . سیاهک ها در شرایط خشکی ، نیتروژن زیاد ، خسارات برگی ناشی از حشرات ، تگرگ (hail) و عملیات زراعی شیوع می یابند که استفاده از واریته های متحمل می تواند به کنترل آنها کمک نماید .

بیماری های پوسیدگی بذور (seed rots) و پوسیدگی گیاهچه (seedling disease) را با استفاده کردن از بذور گواهی شده و ضد عفونی آنها با قارچکش های مناسب بویژه در خاکهای گرم می توان کنترل نمود . بهداشت زراعی (field sanitation) می تواند به کنترل قارچهای زمستانگذران (over wintering) یا پناه گرفته (ganisms) در بقایای گیاهی که باعث پوسیدگی ساقه ها (stalk rots) و لکه برگی (leaf spots) می شوند ، منتهی شود . برای کنترل بیماریها در واریته های حساس به اقدام مهمّی نمی توان دست یازید . اغلب برچسب های روی بسته های بذور گواهی شده دارای اطلاعات لازم در این زمینه می باشند .(۹و۵)

س) برداشت :

برداشت محصول در زمانی انجام می شود که بیشترین سود را حاصل کند و آن غالباً تحت تأثیر قیمت ذرت شیرین در بازار ، پتانسیل عملکرد ، طول دوره برداشت محصول ، آب و هوا وهزینه هایی چون ابزار آلات ، کارگر و انرژی مصرفی دارد . برداشت مکانیزه ذرت های دانه ای را با رطوبت ۳۸-۳۵ درصد آغاز می کنند که پس از حذف پوسته های بلال ها (shelling) به رطوبت ۲۵ درصد منجر می شوند . عملکرد مورد انتظار از ۲۵ فوت هر ردیف ذرت شیرین حدوداً ۳۰ بلال می باشند بنابراین هر ۴-۳ ردیف ۲۵ فوتی می تواند بلال های ذرت کافی برای یک خانوده متوسط را تولید نمایند . معمولاً ذرت های شیرین را در زمانیکه هنوز شاداب هستند و عصاره شیری رنگشان (milky) با فشردن انگشت شست از دانه های بلال خارج می گردند یعنی ۱۴-۱۲ هفته پس از کاشت برداشت می کنند .

مرحله شیری (milk stage) فقط مدت کوتاهی بویژه در شرایط آب و هوایی گرم دوام می یابد . از اینرو باید پس از مرحله بلوغ بطور منظم به بررسی دانه ها جهت برداشت بموقع بلال ها پرداخت زیرا در صورت تأخیر به مراحل خمیری (doughy) و سخت (tough) خواهند رسید . زمانی که رشته های ابریشمی بلال ها برنگ قهوه ای شکلاتی درآیند و تقریباً خشک شوند ، نشاندهنده بلوغ بلال ها می باشد . برای جدا کردن بلال ها از ساقه های گیاه باید بلال ها را اندکی پیچانید و سپس به تندی به سمت پائین خم کرد تا بلال ها بدون آسیب به ساقه ها بویژه در صورت باقی بودن بلال های نارس از آن جدا شوند . بلال های برداشت شده را باید بفوریّت استفاده نمود زیرا مقدار قند در ذرت شیرین سریعاً کاهش می یابند .

برخی واریته های ذرت شیرین درصورتیکه پس از برداشت بخوبی نگهداری نشوند ، نیمی از قند خود را ضمن ۱۲-۱۰ ساعت از دست می دهند . بهتر است بلال ها را صبحگاهان و یا اواخر روز که هوا نسبتاً خنک است ، برداشت نمود و سپس مورد استفاده قرار داد و یا در یخچال نگهداری کرد . درصورتیکه برداشت بلال ها در ساعات گرم روز انجام پذیرند ، می توان با پاشیدن آب سرد به کاهش دما و خنک کردن بلال ها اقدام نمود .(۴و۹و۱۰)

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *